Hans Wittkowski wordt op 19 maart 1902 geboren in Pöszneck, een kleine stad in Thüringen, als zoon van Leopold (Leo) Wittkowski en Betty Vogelsang. Hij groeit op in Duitsland, maar emigreert in de jaren dertig naar Nederland. Op 12 juli 1933 vestigde hij zich in Amsterdam. In 1938 woont hij aan de Van Musschenbroekstraat 13 en vanaf 18 november 1940 op de Ruyschstraat 133 III. Het laatste adres in Amsterdam (augustus 1943, na zijn tijdelijke vrijlating uit Westerbork) is Weesperplein 1 hs, het pand van ‘de Joodse Invalide’ dat in maart 1943 bruut is leeggehaald en nu wordt gebruikt om mensen tijdelijk op te vangen.
Hans is gehuwd met Mietje Rine (Amsterdam, 11 juli 1900 – Auschwitz, 19 november 1943). Zij is een dochter van Salomon Rine en Rachel Hakker. Haar moeder is al voor de oorlog overleden; haar vader Salomon sterft in 1941 in Amsterdam. Mietje heeft acht broers en zussen — zij allen, met hun gezinnen, worden omgebracht.
Uitgever van de Schaaksleutel en Damsleutel
Hans schaakt bij VAS. Als uitgever is hij actief op het snijvlak van schaken en dammen. Hij geeft twee bijzondere naslagwerken uit: de *Schaaksleutel* en de *Damsleutel*. Beide zijn radarkaarten van karton — schijven ter grootte van een LP — waarmee spelers snel openingsvarianten kunnen opzoeken door de schijf te draaien in een kartonnen houder.
De *Schaaksleutel* wordt bewerkt door de internationaal gerenommeerde grootmeester Reuben Fine en de Nederlandse schaakmeester Salo Landau. Hij bevat 116 varianten in de E4-groep en verschijnt in een tweede, verbeterde druk bij Wittkowski te Amsterdam. De prijs bedraagt 55 cent. De *Damsleutel* — officieel *Springer’s Damsleutel* — verschijnt in samenwerking met N. Kaicherbach.
In later schaakhistorisch onderzoek wordt de Schaaksleutel beschreven als een uitzonderlijk object. Bob van de Velde schrijft er in 2019 over in het artikel ‘An unknown side to Salo Landau’ voor de Chess History & Literature Society: het is voor zover bekend de eerste keer dat iemand de schaakopeningen op een dergelijke toegankelijke en systematische wijze presenteert. De Schaaksleutel inspireert later de Amerikaanse *Chess Wheel* van Vrej Ter-Gevorkian (1973), die in zijn ontwerp sterk op de sleutel van Wittkowski lijkt.
De cartotheekkaarten van de Joodse Raad — zowel die van Hans als die van Mietje — bevatten handgeschreven en getypte aantekeningen die de dramatische opeenvolging van gebeurtenissen in 1942 en 1943 nauwkeurig laten reconstrueren.
De initiële vrijstelling
Mietjes cartotheekkaart van de Joodse Raad vermeldt als vroegere werkkring ‘huishoudelijk werk’ en ‘liberaal’. Haar beschermingsstatus (Sperre) is gebaseerd op haar huidige functie: zij is waarnemend hoofd huishouding van het Portugees-Israëlitisch Ziekenhuis (P.I.Z.) aan de Plantage Franschelaan 8-12 te Amsterdam. Het ziekenhuis ligt naast het Amsterdamsche Schaakhuis (Plantage Franschelaan 14), waar VAS haar wedstrijden speelt. Hans was beschermd vanwege zijn huwelijk met haar; zijn Sperre was dus afgeleid van de hare.
Uit de aantekeningen op de kaart van Hans blijkt dat er in juni 1943 diverse papieren zijn ingediend bij Dr. Kindler van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung. Er worden kopieën opgestuurd van het Persoonsbewijs (P.B.) van Mietje, haar Joodse Raad-legitimatie, en een verklaring dat zij behoorde tot het personeel van het P.I.Z. Mede hierdoor werden zij op 17 juli 1943 beiden ontslagen uit Westerbork, zichtbaar als de rode krabbel ‘ontslagen 17.7.43’ op de kaarten van beiden.
De hernieuwde opname en het onderzoek
Hun vrijheid is van korte duur. De naziautoriteiten trekken de uitzonderingsstatus in twijfel en openen een officieel onderzoek. Zijn persoonsbewijs wordt ingenomen, waardoor hij zijn formele papieren en bewegingsvrijheid verloor. Op 29 september 1943 staat op beide kaarten ‘weer wbk’ (Westerbork) genoteerd: Hans verblijft in barak 60, Mietje in barak 66.
Het onderzoek heeft uiteindelijk slecht voor hen uitgepakt. Beider Sperre werd definitief afgewezen. Op 16 november 1943 worden Hans en Mietje samen gedeporteerd naar Auschwitz. Alfred Elzas maakt deel uit van hetzelfde transport. Mietje wordt bij aankomst in Auschwitz op 19 november 1943 vermoord. Hans overleefde haar iets langer: zijn overlijden wordt officieel geregistreerd op 31 maart 1944 in de omgeving van Auschwitz. Hij is 42 jaar oud.
Bronnen: Partij verloren… Gedenkboek ter herinnering aan de schakers in Nederland die tijdens de bezetting zijn omgekomen. (Eggink & Schelfhout) | Joods Monument | Oorlogsbronnen | Collecties Kamp Westerbork
Terug naar overzichtspagina | De 36 op Facebook