Eduard Christian Mohr (1808–1892)
Koopman, toneelschrijver en schaker in het negentiende-eeuwse Amsterdam
Wie in het negentiende-eeuwse Amsterdam de naam Eduard Christian Mohr tegenkwam, kon hem in heel verschillende omgevingen aantreffen. Op de handelsbeurs, tijdens een vergadering van de Kamer van Koophandel, in de wereld van het Duitstalige toneel of achter een schaakbord. Mohr was in al die werelden actief.
Hij was koopman, schreef toneelstukken en speelde schaak tegen sterke Nederlandse en buitenlandse tegenstanders. Bovendien behoorde hij tot de mensen die het georganiseerde schaken in Nederland hielpen ontwikkelen. In 1851 was hij voorzitter van schaakvereniging Philidor en in 1863 werd hij benoemd tot erelid van het Amsterdamsch Schaakgenootschap.
Mohr was daarmee veel meer dan een naam op een oude ledenlijst. Hij was een veelzijdige Amsterdammer, voor wie het schaakspel gedurende tientallen jaren een belangrijke plaats innam.
Van Kreuznach naar de Amsterdamse handelswereld
Eduard Christian Mohr werd op 30 oktober 1808 geboren in Kreuznach, in het huidige Duitsland. Hij vestigde zich in Amsterdam, waar hij werkzaam was als koopman en verbonden was aan de firma Mohr & Co.
Zijn huwelijk met Johanna Emilie Bunge bracht hem bovendien in verbinding met een familie die een belangrijke plaats innam in de Amsterdamse handelswereld.
Mohrs zakelijke belangstelling ging verder dan het drijven van handel alleen. Hij was betrokken bij ondernemingen en organisaties die zich bezighielden met de economische ontwikkeling van Amsterdam.
Zo treffen we de naam E. Mohr in 1839 aan onder de ondertekenaars van de oprichtingsakte van de Amsterdamsche Rijn-Stoom-Sleepboot-Maatschappij. De maatschappij hield zich bezig met het vervoer over de binnenwateren en de verbindingen met het Duitse achterland. In dezelfde akte komt ook Julius Bunge voor, die namens Bunge & Co. een aanzienlijk aandelenbelang vertegenwoordigde.
Het was een tijd waarin nieuwe vervoersmogelijkheden de handel ingrijpend veranderden. Spoorwegen en stoomschepen maakten internationale verbindingen sneller en betrouwbaarder. Voor een Amsterdamse koopman als Mohr waren dat ontwikkelingen van direct economisch belang.
Zijn betrokkenheid bij dergelijke vraagstukken blijkt ook uit zijn latere activiteiten rond spoorwegen, internationale handelsverbindingen en de scheepvaart.
In augustus 1869 nam Mohr deel aan een bijeenkomst over het Suezkanaal en de gevolgen daarvan voor de internationale scheepvaart. Volgens het Algemeen Handelsblad van 19 augustus 1869 sprak hij de aanwezigen in het Duits toe, zodat ook de Duitse deelnemers zijn betoog konden volgen.
Mohr waarschuwde dat de overdracht van het kanaal aan een afzonderlijke regering zou kunnen leiden tot ongelijke behandeling van verschillende naties. Hij pleitte ervoor dat alle landen onder dezelfde voorwaarden gebruik zouden kunnen maken van de nieuwe vaarroute.
Zijn betoog werd met instemming ontvangen.
Ook bij de Stoomvaart-Maatschappij Nederland treffen we zijn naam aan. In 1872 werd hij volgens de beschikbare gegevens tot commissaris gekozen.
Een invloedrijke stem in de Kamer van Koophandel
Een duidelijke aanwijzing voor Mohrs maatschappelijke aanzien vinden we in november 1866. Bij de verkiezing van leden van de Amsterdamse Kamer van Koophandel en Fabrieken kreeg E. Mohr 245 van de 333 geldige stemmen. In latere jaren werd hij bijna unaniem herkozen.
Dat was in die tijd zeer ongebruikelijk.
Zijn lidmaatschap bleef niet beperkt tot het bijwonen van vergaderingen. In maart 1867 mengde hij zich in een discussie over de positie van makelaars.
Mohr beschouwde makelaars als een belangrijk onderdeel van het handelsverkeer, maar was kritisch over de bestaande regelgeving. Vooral de makelaarseed vond hij weinig zinvol. Liever zag hij een stelsel van boetes dat misstanden daadwerkelijk zou kunnen tegengaan.
Tegelijkertijd waarschuwde hij tegen de volledige afschaffing van makelaars. Volgens hem zou dat juist ruimte scheppen voor onbetrouwbare tussenpersonen, ten koste van fatsoenlijke kooplieden.
Het krantenverslag geeft ons een inkijkje in Mohrs eigen opvattingen. Hij was geen bestuurder die uitsluitend zijn naam aan een organisatie verbond, maar iemand die zich inhoudelijk met de problemen van de handel bezighield.
Zijn aanzien in de handelswereld blijkt ook uit een brief van maart 1873, waarin E. Mohr werd voorgesteld als een van de scheidsmannen in een omvangrijk handelsgeschil over Javasuiker.
Wonen in het negentiende-eeuwse Amsterdam
Mohr had een voorliefde voor de grachtengordel en dat kun je terugzien in zijn woonadressen. Eduard Christian Mohr woonde in Amsterdam bijvoorbeeld lange tijd aan de Keizersgracht ten hoogte van de Leliegracht.
Een koopman met liefde voor het toneel
Naast zijn handelsactiviteiten hield Mohr zich intensief bezig met literatuur en theater. Hij schreef in het Duits, zijn moedertaal, en publiceerde historische tragedies, blijspelen en feeststukken.
Zijn werk was geen kortstondige liefhebberij. Het strekte zich uit over verschillende decennia.
Tot zijn werken behoren Coligny (1857), Germania bei der Schiller-Feier (1859), Francesco dei Pazzi (1862), Die entzweiten Musen (1864), Capitolin (1872), Schwert und Palme (1874) en König Saul (1881).
Zijn onderwerpen laten een uitgesproken belangstelling zien voor geschiedenis, literatuur en klassieke thema’s. Daarbij sloot hij regelmatig aan bij culturele herdenkingen.
Zo schreef hij Germania bei der Schiller-Feier voor de herdenking van Friedrich Schiller in 1859. Ook de herdenking van Shakespeare in 1864 vormde aanleiding voor een toneelstuk van zijn hand.
Voor Duitstalig toneel bestond in Amsterdam een levendige traditie. Aan de Amstelstraat stond sinds 1791 de Hoogduitsche Schouwburg. In 1852 nam Abraham van Lier het theater over en gaf het de naam Grand Théâtre des Variétés. Later werd het doorgaans Grand Théâtre genoemd.
Mohrs werk werd meermaals uitgevoerd in het Grand Théâtre.
Mohr bleef zich ook buiten het toneel met de Duitse cultuur bezighouden. Zo komen we hem tegen bij literaire bijeenkomsten en bij gelegenheden waarop Duitse schrijvers en kunstenaars werden geëerd. Daarnaast droeg hij eigenwerk voor bij belangrijke gebeurtenissen, hij was dus ook dichter.
De koopman Mohr had duidelijk ook een literaire kant.
De Oude Hoogduitsche Schouwburg aan de Amstelstraat, de uitgelichte versie is getekend door Johannes Hilverdink in 1846. Het theater werd later bekend als het Grand Théâtre.
Voor lezers die zich verder willen verdiepen in Mohrs literaire werk en maatschappelijke achtergrond is hier Zijn Duitse biografie.
Voorzitter van Philidor
Mohrs betekenis voor de Nederlandse schaakgeschiedenis begint ruim vóór de oprichting van de Nederlandsche Schaakbond in 1873.
In 1843 had een groep leden zich afgescheiden van het Amsterdamsch Schaakgenootschap. Zij vonden dat het schaken binnen de vereniging een belangrijkere plaats moest innemen. De nieuwe vereniging kreeg de naam Philidor.
Philidor ontwikkelde zich tot een actieve schaakvereniging, met onder meer correspondentiepartijen en plannen voor wedstrijden tussen spelers uit verschillende steden.
In 1851 was Eduard Christian Mohr voorzitter van Philidor.
Dat jaar organiseerde de vereniging een grote landelijke schaakwedstrijd. De uitnodiging werd ondertekend door E. Mohr als president en door Maarten van ’t Kruijs en M.M. Coopman als commissarissen.
De wedstrijd vond plaats van 20 mei tot en met 17 juni 1851 en telde 38 deelnemers. De prijzen waren voor die tijd bijzonder: een boekenkast voor de winnaar, een gouden horlogeketting voor de tweede prijs en een zilveren snuifdoos voor de derde.
Maarten van ’t Kruijs won het toernooi door in de finale Stan Heijmans te verslaan.
Voor Mohr was het toernooi vooral een bestuurlijk succes. Als voorzitter van Philidor stond hij aan het hoofd van een vereniging die het wedstrijdschaak een belangrijke impuls gaf.
Maar Mohr was zelf ook een actieve schaker.
Mohr achter het schaakbord
Van Eduard Christian Mohr zijn verschillende partijen bewaard gebleven, onder meer in het negentiende-eeuwse schaaktijdschrift Sissa.
Daaruit komt het beeld naar voren van een speler die graag de strijd aanging en niet terugschrok voor scherpe openingen. Hij speelde onder andere het koningsgambiet, het raadsheergambiet en de Siciliaanse verdediging.
Mohr behaalde regelmatig overwinningen, ook tegen tegenstanders die in het Amsterdamse schaakleven een belangrijke plaats innamen. Niet al zijn partijen zijn even overtuigend, maar dat maakt het overgeleverde materiaal juist interessant. We zien geen geïdealiseerde schaakmeester, maar een actieve negentiende-eeuwse clubschaker die bereid was risico’s te nemen.
Een aardig detail is zijn vroege gebruik van 1.e3 in 1851. Deze openingszet werd later vooral bekend als de Van ’t Kruijs-opening. In De Schaakwereld werd vanwege Mohrs gebruik zelfs schertsend gesproken van de Mohren-partij.
Het is een klein maar karakteristiek stukje negentiende-eeuwse schaakgeschiedenis.
Een overwinning op Kothe
Een interessante partij is die tegen H. Kothe, gepubliceerd in Sissa van 1870.
Mohr speelde met wit tegen de Siciliaanse verdediging en wist zijn tegenstander in slechts zeventien zetten tot opgave te dwingen.
Partijen tegen G. Dufresne
Een ander interessant onderdeel van Mohrs schaakloopbaan vormen zijn ontmoetingen met Gustav Dufresne.
In Sissa zijn verschillende partijen tussen beide spelers gepubliceerd. Het gaat om partijen met uiteenlopende openingen en resultaten.
Mohr wist zijn tegenstander meermaals te verslaan, maar verloor ook partijen. De onderlinge ontmoetingen leveren daarmee een aardig beeld op van het schaakspel in de tweede helft van de negentiende eeuw, toen gambieten en scherpe aanvallen bijzonder populair waren.
Adolf Anderssen te gast bij Mohr
Toen Adolf Anderssen in juli 1861 Amsterdam bezocht, werd de beroemde Duitse schaakmeester met alle egards ontvangen.
Op vrijdag 12 juli wapperde de Nederlandse vlag aan het lokaal van het Amsterdamsch Schaakgenootschap aan het Damrak, tegenover de Groote Koopmansbeurs. Het gezelschap had zich verzameld om een van de sterkste schakers ter wereld te verwelkomen.
Een bijzondere rol was weggelegd voor Eduard Christian Mohr.
Volgens een uitvoerig verslag van G. Timme in Sissa had Mohr, die daarin oud-president wordt genoemd, Anderssen gastvrij onderdak en een maaltijd aangeboden. De verslaggever benadrukte dat Mohr daarmee aanzienlijk had bijgedragen aan het mogelijk maken van het bezoek.
Na de feestelijke ontvangst begaf Anderssen zich naar Mohrs woning. Daar gebruikte hij het middagmaal en speelde hij die avond zijn eerste schaakpartijen in Amsterdam.
Toen de tweede partij nog onbeslist was, nodigde Mohr zijn gasten uit voor een souper. Er werd getoost op Anderssen, op de gastheer en op de handel. Het gezelschap bleef tot zaterdagochtend bijeen.
Het is een prachtig tafereel waarin Mohrs handelsachtergrond, zijn gastvrijheid en zijn liefde voor het schaakspel samenkomen.
Op zaterdag 13 juli speelde Anderssen in het lokaal van het Amsterdamsch Schaakgenootschap tegen Maarten van ’t Kruijs, die door de verslaggever als de sterkste speler van de vereniging werd aangeduid. Na een strijd van vierenhalf uur wist Van ’t Kruijs de beroemde Duitser te verslaan.
Anderssen bleef tot woensdag 17 juli in Amsterdam. Bij zijn afscheid sprak hij zijn grote waardering uit voor de speelsterkte van de Nederlandse schakers en de hartelijke ontvangst die hem ten deel was gevallen.
Mohr was bij dit bijzondere bezoek dus niet alleen als schaker betrokken. Hij trad ook op als gastheer en hielp persoonlijk de internationale contacten van het Amsterdamse schaakleven te onderhouden.
Anderssen zou in 1875 opnieuw Amsterdam bezoeken. Ook dat bezoek onderstreept de blijvende internationale contacten van het Amsterdamse schaakleven.
Erelid van het Amsterdamsch Schaakgenootschap
Na de hereniging van Philidor en het Amsterdamsch Schaakgenootschap in 1855 bleef Mohr een belangrijke plaats innemen in het Amsterdamse schaakleven.
In 1863 werd hij benoemd tot erelid van het Amsterdamsch Schaakgenootschap.
Een bijzonder bewijs van zijn voortdurende betrokkenheid vinden we in een correspondentiepartij tussen het Amsterdamsch Schaakgenootschap en Discendo Discimus uit Den Haag, gespeeld van 13 november 1871 tot 28 augustus 1872.
Aan Amsterdamse zijde werd gespeeld door een commissie bestaande uit H. Kloos, E. Mohr, A. de Mol van Otterloo en H. Kothe. Kloos was belast met de beslissende zet.
In augustus 1873 gingen de heren uit Amsterdam en ’s-Gravenhage op voor de tweede ronde. Aan Amsterdamse zijde werd toen gespeeld door een commissie bestaande uit H. Kothe, E. Mohr, J.M. Calisch en A.L.P. Prensel Wogener.
Kothe was ditmaal belast met het uitvoeren van de beslissende zet.
De wedstrijd werd door de Hagenaars opgegeven. Eindstand 1½-½ En aangezien er om een behoorlijk bedrag werd gespeeld kon men ongetwijfeld een paar flessen open trekken in Amsterdam.
Een schakel tussen Philidor en het latere VAS
Het Amsterdamsch Schaakgenootschap speelde in de jaren zeventig van de negentiende eeuw nog steeds een zichtbare rol in het Nederlandse schaakleven.
Er werden toernooien gespeeld, correspondentiepartijen gespeeld tegen binnenlandse en buitenlandse verenigingen en belangrijke schakers ontvangen. Mohr was een van de mensen die verschillende perioden met elkaar verbonden. Hij had Philidor als voorzitter geleid, was president en erelid van het Amsterdamsch Schaakgenootschap geworden en bleef ook in de jaren zeventig actief.
Die betrokkenheid kreeg binnen zijn familie een vervolg.
Zijn zoon Gustav Gottlieb Mohr was eveneens schaker en was in 1880 voorzitter van VAS.
Uit dat jaar dateert ook een bijzondere afbeelding waarop Gustav Mohr samen met de Engelse meester Henry Bird en de schakers Pinedo en Rudolf Loman staat.
Amsterdam, 1880. Gustav Gottlieb Mohr, zoon van Eduard Christian Mohr en destijds voorzitter van VAS, samen met Henry Bird, Pinedo en Rudolf Loman.
Vader en zoon vertegenwoordigen daarmee twee opeenvolgende generaties binnen de Amsterdamse schaakgeschiedenis.
Koopman, schrijver en schaker
Eduard Christian Mohr overleed in 1892 in Kreuznach, na een leven dat zich over een groot deel van de negentiende eeuw had uitgestrekt.
Hij had de ontwikkeling van Amsterdam als handelsstad van nabij meegemaakt en er zelf een bijdrage aan geleverd. Hij had toneelstukken geschreven en was betrokken geweest bij het Duitstalige culturele leven. Hij had een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het georganiseerde Nederlandse schaken.
Als voorzitter van Philidor hielp hij in 1851 een grote landelijke schaakwedstrijd mogelijk maken. Als erelid van het Amsterdamsch Schaakgenootschap bleef hij ook daarna nauw bij het Amsterdamse schaakleven betrokken.
Zijn bewaarde partijen laten zien dat hij zelf een actieve en ondernemende schaker was. Zijn gastvrijheid tegenover Adolf Anderssen in 1861 toont bovendien hoe hij persoonlijk bijdroeg aan de internationale contacten van het Amsterdamse schaakleven.
Juist die combinatie maakt Mohr interessant. Hij was niet uitsluitend een bestuurder, niet uitsluitend een koopman en evenmin uitsluitend een schaker.
Hij was een man die in verschillende werelden thuis was en in elk daarvan zijn sporen naliet