De Duitser die VAS hielp verenigen
Op het portret kijkt Hermann Heinrich Kothe ons aan zoals negentiende-eeuwse heren dat konden. Ernstig. Een indrukwekkende witte baard, een keurig jasje en boven die baard een hoofd waarop het haar zich inmiddels behoorlijk had teruggetrokken.
Dat laatste is jammer voor Kothe.
Hij had namelijk jarenlang een haarmiddel verkocht dat volgens de advertenties zelfs „het kaalste hoofd met dik, golvend Haar” kon bedekken.
Maar daarover later. Eerst het schaken.
Een oude vereniging krijgt een nieuwe vorm
De geschiedenis van VAS begint in 1822. In de loop van de negentiende eeuw veranderde het Amsterdamse schaaklandschap verschillende malen van vorm. Een belangrijk moment kwam op 28 december 1878, toen het Amsterdamsch Schaakgenootschap en schaakclub La Bourdonnais fuseerden en gezamenlijk verdergingen als het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap.
- Kothe was daarbij een van de mannen die een belangrijke rol speelden.
Toen een halve eeuw later op deze periode werd teruggekeken, werden vijf namen of families speciaal genoemd: Kothe, Van Olst, Pinedo, Veraart en de gebroeders Anderson. Na de vereniging telde VAS 35 leden.
Dat zegt iets over Kothe. Hij werd niet pas belangrijk toen hij jaren later voorzitter werd. Zijn naam duikt al op bij een van de bepalende momenten in de negentiende-eeuwse geschiedenis van de vereniging.
En Kothe zat niet alleen aan vergadertafels. Hij kon schaken.
Een sterke schaker
In 1881 behaalde Kothe de tweede prijs in de jaarlijkse wedstrijd van de Nederlandsche Schaakbond. Deze bondswedstrijden worden tegenwoordig gezien als voorlopers van het latere Nederlandse kampioenschap. Een officieel Nederlands kampioenschap bestond nog niet.
Hem daarom zonder voorbehoud de nummer twee van Nederland noemen gaat wat ver. Maar een tweede prijs in dit gezelschap win je ook niet door toevallig op tijd binnen te komen.
Kothe behoorde tot de sterkere spelers van zijn tijd. In de schaakliteratuur staat zijn naam tussen mannen als Loman, Benima, Olland en de gebroeders Van Foreest.
Een prachtige foto van de Bondswedstrijd van 1887 maakt dat bijna tastbaar. Zittend zien we Pinedo, Loman, Tinholt, Kothe, Veraart en Dirk van Foreest. Op een moderne website is Kothe per ongeluk tot „Rothe” omgedoopt. Het zal hem na zoveel jaren weinig meer kunnen schelen.
Voor ons is de foto belangrijk. Kothe zat letterlijk tussen de mannen die het Nederlandse schaakleven van die jaren bepaalden.
Voorzitter met een gebruiksaanwijzing
In 1886 werd Kothe voorzitter van VAS. Hij was toen 64 jaar.
Bij het 110-jarig bestaan keek W.A.T. Schelfhout in 1932 terug op deze periode. Hij herinnerde zich Kothe als een „enthousiast en sterk schaker”, maar wist ook nog iets anders over hem te vertellen.
Kothe was Duitser van geboorte en had volgens Schelfhout, hoewel hij al zo’n 25 jaar in Amsterdam woonde, in de Nederlandse taal „geen groote vorderingen” weten te bereiken.
Die 25 jaar moeten we niet te letterlijk nemen. Kothe woonde aantoonbaar al veel langer in Amsterdam. Maar het verhaal over zijn Nederlands zal ergens vandaan zijn gekomen. Kennelijk sprak de voorzitter op een manier die bijna een halve eeuw later nog niet vergeten was.
Gelukkig beschikte hij over een secretaris die het probleem oploste. Van Dien stond hem volgens Schelfhout trouw terzijde en nam in lastige gevallen het woord over. Waar Kothes Nederlands tekortschiet, liet Van Dien zijn retoriek los.
Zo vormden ze kennelijk een uitstekend bestuur: de een wist wat hij wilde zeggen, de ander hoe je het in het Nederlands moest zeggen.
Internationaal toernooi
Onder Kothes voorzitterschap kwam in 1889 de internationale schaakwereld naar Amsterdam.
VAS organiseerde het grote internationale schaaktoernooi en Kothe behoorde tot de organisatie. Op 25 augustus opende hij als voorzitter het toernooi.
Onder de deelnemers bevond zich een jonge Duitser die luisterde naar de naam Emanuel Lasker. Hij deed het uitstekend. Vijf jaar later werd hij wereldkampioen.
Of Kothe en Lasker onderling Nederlands hebben gesproken, vermeldt de geschiedenis helaas niet.
Kothe stond in ieder geval midden in een periode waarin het Amsterdamse schaakleven steeds internationaler werd. De Duitse immigrant die ooit als koopman naar Amsterdam was gekomen, ontving er als voorzitter van VAS de internationale schaakwereld.
Maar wie was H. Kothe?
Daar zat lange tijd het probleem.
In de schaakbronnen heet hij bijna altijd eenvoudig H. Kothe. Zelfs bij VAS raakte zijn volledige identiteit uiteindelijk uit beeld.
Inmiddels weten we meer.
Hij was Hermann Heinrich Kothe, geboren op 12 oktober 1821 in Bramsche, in het toenmalige Koninkrijk Hannover. Uit Duitse kerkelijke registers blijkt dat hij uit een Evangelisch-Luthers gezin kwam. Zijn vader Johann Kothe was Canal-Aufseher, zijn moeder heette Johanne Henriette Franzisca Gösling.
Wanneer Hermann precies naar Nederland kwam, weten we nog niet. Maar in 1855 treffen we hem in Amsterdam aan als koopman.
De definitieve verbinding met de schaker kwam uit een prachtig klein detail. In de ledenlijst van de Nederlandsche Schaakbond van 1893 staat:
- Kothe – Nassaukade 80.
En op precies dat adres vinden we Hermann Heinrich Kothe in de Amsterdamse administratie.
Soms wordt een historische identificatie opgelost door een geleerd betoog.
Soms is een huisnummer voldoende.
Zakenman
In 1855 begon Kothe samen met Johann Heinrich August Hülster de firma Kothe & Hülster. De twee kooplieden waren gevestigd aan de Nieuwendijk. Volgens hun bekendmaking waren de werkzaamheden op 1 april van dat jaar begonnen.
Het huwelijk hield zakelijk niet lang stand. Al in juli 1856 werd de vennootschap ontbonden. Kothe nam de handel voor eigen rekening over en ging verder onder de naam H. Kothe.
Die naam zou hij zijn leven lang gebruiken.
Hij handelde in allerlei producten. Extracten, petroleum, lampen en andere zaken waarvan een Amsterdammer kennelijk vond dat hij ze nodig had.
En kliswortelolie.
Vooral kliswortelolie.
Het kaalste hoofd
Dr. Rahles Kliswortel-Olie was een haarmiddel waartegen moderne reclameregels vermoedelijk enige bezwaren zouden hebben gehad.
Volgens een advertentie uit 1857 bezat het middel de eigenschap:
„het kaalste hoofd met dik, golvend Haar te bedekken”.
Dat is een belofte waar een mens even voor gaat zitten.
De olie was bovendien zo succesvol dat er kennelijk namaak in omloop was. De consument kon het echte product herkennen aan de handtekening H. Kothe op iedere fles.
Kothe zette dus letterlijk zijn naam onder de werking van het spul.
Er ontstond een kleine handelsoorlog. Concurrenten verkochten eveneens kliswortelolie en de heren bestreden elkaar via advertenties. Er verschenen aanbevelingen, attesten en verhalen over kale kinderen waarop na gebruik van de juiste olie kleine haartjes zouden zijn verschenen.
Kothe aarzelde niet de concurrentie publiekelijk aan te pakken.
Toen bemoeide in 1859 ook De Opmerker zich ermee. Het blad stelde een paar hinderlijke vragen.
Wie was Dr. Rahle eigenlijk? Wie had zijn olie onderzocht? En hoe zat het met al die wetenschappelijke beweringen?
De negentiende eeuw had nog geen sociale media. Ze wist zich uitstekend te redden.
Of Kothes kliswortelolie ooit iemand van een volle haardos heeft voorzien, weten we niet. Zijn eigen portret op latere leeftijd maakt de bewijsvoering er in ieder geval niet sterker op.
Even failliet
Het leven van een ondernemer bestaat zelden uitsluitend uit dik, golvend haar.
Op 19 oktober 1860 werd Hermann Heinrich Kothe failliet verklaard. In de officiële bekendmaking wordt hij omschreven als winkelier en commissionair.
Voor ons bevat die weinig feestelijke mededeling een buitengewoon nuttige toevoeging: er staat dat Hermann Heinrich zich gewoonlijk H. Kothe tekende.
Zelfs zijn faillissement helpt ons dus bij de identificatie.
En Kothe ging verder.
In 1861 vinden we hem alweer als commissionair. Later verschijnen advertenties voor andere handelswaren en voor petroleum en lampen. Er werden zelfs bestaande olielampen aangepast volgens „H. Kothe’s systeem”.
Kaalheid mocht dan hardnekkig blijken, aan ondernemingslust leed hij niet.
Door Amsterdam
Zijn adressen vertellen ondertussen een deel van zijn levensverhaal.
In zijn eerste handelsjaren vinden we Kothe aan de Nieuwendijk. Daarna komen we hem tegen aan de Nieuwezijds Achterburgwal, in het gebied dat later Spuistraat ging heten. In de jaren zestig wordt de Spuistraat als adres genoemd en ook de Kalverstraat verschijnt in verband met zijn handelsactiviteiten.
Daarbij moeten winkel, verkooppunt en woonadres niet automatisch met elkaar worden verward.
In zijn latere jaren woonde hij aan de Nassaukade 80. Dat werd uiteindelijk het adres dat de koopman en de schaker definitief met elkaar verbond.
Caroline en de kinderen
Kothe was getrouwd met Caroline Wilhelmine Richter. Waar en wanneer het huwelijk werd gesloten, hebben we nog niet kunnen vaststellen. Ook over haar precieze geboorteplaats houden de bronnen ons voorlopig bezig.
Het gezin woonde onder meer aan de Nieuwezijds Achterburgwal. Van zoon Friedrich Wilhelm, geboren op 15 november 1861, beschikken we over de geboorteakte. Ook Henriette Franziska Kothe, geboren in 1859, behoorde tot het gezin.
Henriette trouwde later met Johann Friedrich August Veerhoff. Zij duikt vele jaren later nog op in een heel andere geschiedenis: als opdrachtgeefster van Michel de Klerk voor het landhuis Bileken in Hilversum.
De rouwadvertentie van Hermann vertelt misschien nog mooier wat er van de familie geworden was.
Toen hij in 1903 stierf, waren familieleden over een aanzienlijk deel van de wereld verspreid. We vinden namen in Johannesburg en Pretoria, terwijl Carl Kothe op Java verbleef.
Recent dook bovendien een G. Kothe op in de planterswereld rond Dampit op Oost-Java. Of hij inderdaad tot deze familietak behoorde, weten we nog niet. De combinatie is interessant genoeg om niet te vergeten.
De familiegeschiedenis kreeg daarmee iets van Hermanns eigen levensloop. Hij had Duitsland verlaten voor Amsterdam. Zijn kinderen en kleinkinderen trokken vanuit Amsterdam weer verder.
Erelid
Aan het einde van 1895 vond Kothe dat het voorzitterschap genoeg was geweest. Of misschien vond zijn leeftijd dat voor hem. De schaakpers vermeldde uitdrukkelijk dat hij bedankte „om redenen van leeftijd”.
Jhr. Arnold van Foreest volgde hem op.
Op 3 januari 1896 benoemde VAS Kothe vanwege zijn vele verdiensten tot erelid.
Dat betekende niet dat de inmiddels 74-jarige man zijn stukken opborg.
Kothe bleef spelen. Zelfs als vijfenzeventiger vinden we hem nog terug in de eerste klasse van de VAS-winterwedstrijd. De uitslagen waren niet meer die van de man die in 1881 de tweede prijs van de Bondswedstrijd had gewonnen.
Maar hij speelde.
Dat zegt misschien meer dan een uitslag.
- Kothe
Hermann Heinrich Kothe overleed op 30 april 1903 in Amsterdam, ruim 81 jaar oud.
Hij had toen een opmerkelijk leven achter de rug. Een Duitse jongen uit Bramsche was Amsterdamse koopman geworden. Hij begon een firma, ging zelfstandig verder, verkocht een wondermiddel tegen kaalheid, ging failliet, begon opnieuw en handelde later in lampen en petroleum.
Daarnaast was hij bijna een kwart eeuw nauw betrokken bij een belangrijke periode uit de geschiedenis van VAS. Hij speelde een rol rond de vereniging van 1878, behoorde zelf tot de sterkere Nederlandse schakers, won in 1881 de tweede prijs bij de Bondswedstrijd, werd voorzitter, hielp in 1889 de internationale schaakwereld in Amsterdam ontvangen en eindigde als erelid.
En ondertussen bleef hij zo Duits spreken dat zijn clubgenoten het tientallen jaren later nog wisten.
Na zijn dood verdween achter H. Kothe langzaam de man Hermann Heinrich Kothe. Zijn geboortejaar raakte zoek, zijn voornamen verdwenen en uiteindelijk was zelfs niet meer duidelijk wie dat oude erelid precies geweest was.
Nu weten we het weer.
En dat is maar goed ook. Want een man die het kaalste hoofd een golvende haardos beloofde en op zijn vijfenzeventigste nog in de eerste klasse van VAS achter het schaakbord zat, verdient meer dan twee initialen in een ledenlijst.