Dirk van Foreest

Dirk van Foreest (1862–1956)

De dokter die het schaken nooit verleerde

Er zijn schakers die hun hele leven proberen de Nederlandse top te bereiken. Dirk van Foreest had daar betrekkelijk weinig tijd voor nodig. Als jonge student kwam hij naar Amsterdam, werd lid van het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap en begon vrijwel onmiddellijk te winnen.

Volgens een historische terugblik van W.A.T. Schelfhout won hij in zijn eerste jaar bij VAS maar liefst 32 van zijn 34 partijen. De gevestigde orde moet zich hebben afgevraagd wie deze jongeman eigenlijk was.

In 1885 won Van Foreest de eerste prijs in de hoogste klasse van de bondswedstrijd in Gouda. In 1886 herhaalde hij dat succes in Utrecht. In 1887 was hij in Amsterdam nog overtuigender: zeven overwinningen en twee remises leverden hem acht punten uit negen partijen op. J.D. Tresling volgde op twee punten afstand. Het officiële Nederlandse kampioenschap bestond nog niet, maar Van Foreest behoorde onmiskenbaar tot de sterkste schakers van het land.

En toen werd hij dokter.

Dat was voor de Nederlandse schaakwereld een tamelijk ongelukkige beroepskeuze.

Twee broers, twee speelstijlen

Dirk van Foreest kwam uit een familie waarin het schaken serieus werd genomen. Zijn jongere broer Arnold zou eveneens tot de sterkste Nederlandse spelers behoren. Beiden werden bovendien erelid van VAS.

Toch waren het heel verschillende schakers. Een oude VAS-herinnering beschrijft Dirk als „een aangenaam, kalm solide speler”. Arnold was daarentegen „één en al beweeglijkheid, vlug speler, soms in stormtempo.”

Dat beeld werd niet door iedereen gedeeld.

Toen mr. I.D. Tresling in 1939 overleed, schreef mr. G.C.A. Oskam een necrologie waarin hij de drie schaakvrienden karakteriseerde:

„Dirk van Foreest was de wilde aanvaller, hij is het weer, na een rustpoos van 35 jaren. Arnold van Foreest was de fijne eindspelspeler, hij is het nog. Tresling was de scherpe theoreticus, analyticus en strateeg.”

De rustige positiespeler was bij Oskam dus ineens een wilde aanvaller geworden.

Misschien is dat minder tegenstrijdig dan het lijkt. Schaakredacteur A. van Eelde prees Van Foreests combinatievermogen en zijn vernieuwende, aanvallende opvatting van het spel. Hij kon rustig opbouwen, maar zocht evenzeer naar het initiatief en naar verrassende tactische mogelijkheden. Van Eelde wees ook op zwakkere momenten in zijn verdediging. De rustige positiespeler en de wilde aanvaller waren kennelijk twee kanten van dezelfde schaker.

Zijn broer Arnold vertelde in een interview met De Telegraaf van 17 juni 1943 dat hij zelf weinig belangstelling had voor openingstheorie:

„In tegenstelling met mijn broer heb ik nooit aan theorie gedaan.”

Dirk nam de studie van het schaakspel kennelijk serieuzer. Arnold vertrouwde liever op zijn intuïtie en week graag van de gebaande paden af.

Dat beide benaderingen tot succes konden leiden, bewezen de broers jarenlang.

Een tweezet van de jonge Van Foreest

Dirk van Foreest was niet uitsluitend geïnteresseerd in wedstrijdpartijen. Al in 1882, op twintigjarige leeftijd, componeerde hij een tweezet. Van Eelde publiceerde dit probleem later als nummer 111 en besprak het bijzondere matbeeld. Het probleem laat een andere kant van zijn schaakbelangstelling zien: niet alleen de strijd tegen een tegenstander, maar ook het zorgvuldig construeren van een stelling.

Een fraai voorbeeld van Dirks tactische kracht vinden we in een partij tegen M.S. Vet, gespeeld op 6 februari 1888 in Amsterdam. Van Foreest had zwart en kondigde na een zeer goed gespeelde partij  in onderstaande stelling mat in vier zetten aan. De partij werd destijds met diagram gepubliceerd.

Een internationaal toernooi voor Amsterdam

In 1889 wilde VAS iets bijzonders ondernemen. De vereniging besloot een groot internationaal schaaktoernooi te organiseren.

Het initiatief kwam van Emanuel van Dien en Antonius Gräve. Het was een ambitieus plan. De kosten werden op ongeveer 1.500 gulden begroot, een aanzienlijk bedrag voor een schaakvereniging in die tijd.

Arnold van Foreest en Emanuel van Dien gingen op zoek naar geldschieters. Zij slaagden erin het benodigde bedrag bijeen te brengen.

Het toernooi bracht een indrukwekkend deelnemersveld naar Amsterdam. Onder de deelnemers bevonden zich Amos Burn, Isidor Gunsberg, James Mason en de jonge Emanuel Lasker, die vijf jaar later wereldkampioen zou worden.

Voor Lasker betekende Amsterdam een van zijn eerste belangrijke internationale successen.

Ook Dirk van Foreest was bij de voorbereidingen betrokken. Zijn toenemende beroepsverplichtingen maakten het hem echter moeilijk zijn organisatorische werkzaamheden volledig voort te zetten.

Zijn belangrijkste bijdrage aan de blijvende betekenis van het toernooi moest nog komen.

Samen met Tresling verzorgde hij het officiële toernooiboek, dat in 1891 bij J.L. Beijers in Utrecht verscheen onder de titel Der Internationale Schachkongress zu Amsterdam im August 1889.

Het boek werd niet in het Nederlands, maar in het Duits geschreven. Dat was een bewuste keuze voor een internationaal publiek. Het Duits was in die tijd een belangrijke taal binnen de Europese schaakliteratuur.

Het resultaat was een boek waarmee het Amsterdamse toernooi ook buiten Nederland bekendheid kon krijgen en waarvan schaakhistorici meer dan een eeuw later nog altijd gebruik kunnen maken.

De dokter en de Schaakbond

In 1890 trouwde Dirk van Foreest met Titia Agatha van Ringh. Hij was toen als arts werkzaam in Heemskerk. Op 28 november 1890 meldde de Kleine Courant dat hij met algemene stemmen was benoemd tot geneesheer te Oosthuizen en de benoeming had aangenomen.

De medische loopbaan bracht hem buiten Amsterdam, maar zijn schaakleven bleef geworteld in de vereniging waar hij als student was doorgebroken.

De praktijk in Oosthuizen zou steeds meer van zijn tijd vragen. Regelmatige deelname aan grote schaakwedstrijden raakte op de achtergrond, maar de band met VAS en het Nederlandse schaakleven bleef bestaan.

Het schaken verdween niet uit zijn leven.

Hij bleef zich bezighouden met schaakproblemen en maakte in 1892 samen met C. Messemaker en J.J. Veraart deel uit van de jury van een landelijke probleemwedstrijd. Er werden 57 problemen ingezonden.

Ook bestuurlijk bleef hij actief. Van Foreest werd voorzitter van de Nederlandsche Schaakbond.

Tijdens de buitengewone algemene vergadering van 15 december 1895 werd zijn ontslagbrief als voorzitter voorgelezen. Emanuel van Dien sprak enkele hartelijke woorden tot de aftredende voorzitter.

Het is een aardig detail dat twee mannen die elkaar uit het Amsterdamse schaakleven kenden, ook binnen de landelijke bond een belangrijke rol vervulden.

Van Foreest was niet alleen een sterke schaker. Hij had zich ook als bestuurder en organisator voor de ontwikkeling van het Nederlandse schaakleven ingezet.

Zijn werk als arts en zijn schaakstijl werden later met elkaar in verband gebracht. In het huldeboek dat Lodewijk Prins over hem samenstelde, schreef G.C.A. Oskam over Van Foreests „perfecte klinische blik”.

Oskam zag een overeenkomst tussen het stellen van een medische diagnose en het herkennen van de wezenlijke kenmerken van een schaakstelling.

Het is een mooie vergelijking, al hoeven we er niet uit af te leiden dat zijn beroep hem tot een betere schaker maakte.

Misschien was de afstand tussen de spreekkamer en het schaakbord toch niet zo groot.

De weldoener van Zaandam

Wie denkt dat Van Foreest na zijn verhuizing naar Noord-Holland zijn schaakstukken definitief opborg, vergist zich.

In mei 1902 gaf hij een simultaan in Het Wapen van Amsterdam te Zaandam, tegen leden van plaatselijke schaakverenigingen.

Enkele maanden later verscheen in De Nieuwe Courant van 9 november 1902 een opmerkelijk bericht.

Schaakclub Zaandam had Van Foreest het erelidmaatschap aangeboden, uit erkentelijkheid voor zijn verdiensten. De krant schreef zelfs:

„De bloei welken deze club heeft bereikt, is aan hem te danken.”

Dat is nogal een compliment.

Ook in Purmerend liet hij zich zien. Eind december 1904 speelde hij simultaan tegen zestien leden en genodigden van de plaatselijke schaakclub.

Vijftien partijen won hij.

De dokter was het schaken kennelijk nog niet verleerd.

Terug naar de Nederlandse top

Rond 1909 begon Dirk van Foreest, inmiddels in de tweede helft van zijn veertiger jaren, opnieuw aan serieuze wedstrijden deel te nemen.

Bij VAS was hij nog altijd een gewaardeerde verschijning. In december 1908 werd hij bij een simultaan van wereldkampioen Emanuel Lasker uitdrukkelijk als erelid van de Amsterdamse vereniging aangeduid.

Bij een Lasker-simultaan voor VAS wist hij bovendien remise te maken tegen de wereldkampioen.

Ook buiten Amsterdam bleef hij actief. In oktober 1909 nam hij deel aan een nationale schaakwedstrijd in Zaandam, de plaats waar hij eerder al als simultaanspeler en ondersteuner van het clubleven naam had gemaakt. Van Foreest kwam vervolgens opnieuw tegenover de sterkste Nederlandse spelers te staan.

In een selectiewedstrijd voor een Nederlandse ontmoeting met de City of London Chess Club speelde hij onder anderen tegen zijn broer Arnold en A.G. Olland. Arnold versloeg Dirk, maar Dirk won van Olland.

Bij de daaropvolgende ontmoeting met de Engelsen speelde Van Foreest tegen Herbert Jacobs. Hij kreeg zwart en won.

Een schaakschrijver die zijn partij in mei 1910 besprak, herinnerde eraan dat Van Foreest twintig jaar eerder de sterkste schaker van Nederland was geweest.

Hij schreef:

„Niettegenstaande die rustperiode is Van Foreest nog een van onze besten.”

En vervolgens:

„Zijn spel is even geestig en aanvallend als dat van zijn broeder. Hij heeft echter een nog fijner positiegevoel.”

De schrijver meende zelfs dat Van Foreest mogelijk nog altijd de sterkste Nederlandse speler zou zijn geweest wanneer hij zich voortdurend met het wedstrijdschaak had beziggehouden.

Dat zullen we nooit weten.

Maar zijn resultaten maakten duidelijk dat zijn schaakkracht niet met zijn medische praktijk was verdwenen.

Een oude meester die nog altijd kon winnen

Ook in de jaren daarna bleef Van Foreest sterke tegenstanders verslaan.

Tijdens een simultaan in Zaandam tegen de Tsjechische meester Oldřich Duras behoorde hij tot de acht spelers die hun partij wonnen. Duras speelde tegen 32 tegenstanders en moest bovendien vijf remises toestaan.

De partij van Van Foreest werd in de krant afgedrukt en als een van de fraaiste overwinningen van de avond geprezen.

Ook in een ontmoeting tussen Nederland en Engeland in Den Haag liet hij zich gelden. Van Foreest speelde aan het derde bord en versloeg Waltuch.

De Nieuwe Rotterdamsche Courant van 29 april 1914 besteedde uitvoerig aandacht aan zijn schaakloopbaan en publiceerde de geannoteerde partij tegen Waltuch.

Het artikel herinnerde aan zijn grote successen uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw, maar benadrukte vooral dat hij ondanks zijn langdurige afwezigheid uit de wedstrijdarena nog altijd een bijzonder sterke speler was.

Na een zeer sterk gespeelde partij maakte Vna foreest het hier af met e4-e3. Er werd door Waltuch opgegeven.

Het is een opmerkelijk gegeven. Van Foreest had zich vanwege zijn beroep grotendeels uit het wedstrijdschaak teruggetrokken, maar kon ruim twintig jaar later nog steeds sterke tegenstanders verslaan.

Voor de eer van VAS

Op 5 november 1916 trad VAS opnieuw aan tegen het Haagse Discendo Discimus. De wedstrijden tussen beide verenigingen waren inmiddels een traditie geworden. Ditmaal verschenen aan weerszijden maar liefst 44 spelers achter het bord.

Onder hen bevond zich een oude bekende: Dirk van Foreest.

Zijn grote successen lagen inmiddels tientallen jaren achter hem. Hij had zich al geruime tijd uit het regelmatige wedstrijdschaak teruggetrokken en was bovendien erelid van VAS. Niemand zou het hem kwalijk hebben genomen als hij de strijd aan een jongere generatie had overgelaten.

Maar kennelijk dacht Van Foreest daar anders over. Als de eer van zijn oude vereniging op het spel stond, kon er nog altijd een beroep op hem worden gedaan.

De krant maakte er uitdrukkelijk melding van dat de ereleden Dirk van Foreest en Martinus Gerardus Stokvis waren opgekomen „om voor de eer van hun club te strijden.”

En Van Foreest kwam niet alleen om zijn gezicht te laten zien. Hij nam plaats aan het vierde bord en versloeg M. Goener.

Het is een veelzeggend tafereel. De voormalige sterkste schaker van Nederland, oud-voorzitter van de Schaakbond en inmiddels een gevierd veteraan, die nog altijd bereid was voor zijn oude club achter het bord plaats te nemen.

Een erelidmaatschap was voor Dirk van Foreest kennelijk geen reden om voortaan aan de zijlijn te blijven staan. De eer van VAS moest verdedigd worden. En als het even kon, deed hij dat zelf.

Ook in Bussum nog de sterkste

In 1922 overleed zijn vrouw Titia Agatha van Ringh, 62 jaar oud.

Na zijn pensionering in 1928 verhuisde Van Foreest van Oosthuizen naar Bussum.

In Bussum werd hij lid van het Bussumsch Schaakgenootschap.

En opnieuw bleek dat zijn schaakkracht nog altijd aanzienlijk was.

Toen W.A.T. Schelfhout in De Telegraaf van 2 juli 1937 aandacht besteedde aan Van Foreests vijfenzeventigste verjaardag, schreef hij dat Dirk verschillende malen bovenaan was geëindigd in de winterwedstrijden van zijn vereniging.

Zelfs nadat hij zich uit die competitie had teruggetrokken, bleef hij bij wedstrijden tegen andere clubs aan de hoogste borden spelen.

Dat was inmiddels meer dan vijftig jaar nadat hij zijn eerste grote successen bij VAS had behaald.

De dokter was met pensioen. De schaker kennelijk nog niet.

Een hulde aan Dirk van Foreest

In 1942 bereikte Dirk van Foreest de leeftijd van tachtig jaar.

De Nederlandse schaakwereld vond dat een gebeurtenis die niet ongemerkt voorbij mocht gaan. Een jaar later, op 26 juni 1943, werden Dirk en zijn broer Arnold door Max Euwe tot ereleden van de Koninklijke Nederlandse Schaakbond benoemd.

Voor Dirk was dat een bijzondere onderscheiding. Bijna een halve eeuw eerder had hij zelf de bond voorgezeten. Nu werd hij samen met zijn broer geëerd voor zijn langdurige betekenis voor het Nederlandse schaakleven.

Daar bleef het niet bij.

In opdracht van de KNSB stelde Lodewijk Prins een huldeboek samen. Het verscheen bij uitgeverij De Tijdstroom in Lochem onder de titel Een Hulde aan Jhr. Dr. Dirk van Foreest.

Het boek bevatte tien uitvoerig besproken partijen, daarnaast 25 partijen zonder aantekeningen en nog drie partijen die Van Foreest zelf had geannoteerd. Ook werden enkele door hem gecomponeerde schaakproblemen opgenomen.

Bijzonder is dat Van Foreest zelf aanvankelijk niet van plan was geweest zijn oude partijen te publiceren.

Na zijn pensionering had hij partijen uit zijn studententijd verzameld en geanalyseerd, vooral voor zijn eigen plezier.

Dat anderen daarin voldoende aanleiding zagen om een boek samen te stellen, zegt veel over de waardering die hij genoot.

Max Euwe schreef eveneens een bijdrage. Hij meende dat Van Foreest bij meer regelmatige oefening tot de vooraanstaande schaakmeesters van de wereld had kunnen behoren.

Het is een interessante gedachte. De voormalige wereldkampioen keek terug op een schaker die een generatie vóór hem de Nederlandse top had aangevoerd en mogelijk nog veel verder had kunnen komen.

Maar Van Foreest zelf leek zich daar niet bijzonder druk over te maken.

Hij had zijn leven als arts geleid, zijn schaakpartijen gespeeld en was er kennelijk tevreden mee.

Honderdzeventig jaar achter het bord

Op 26 maart 1949 verscheen Dirk van Foreest opnieuw achter het schaakbord. Ditmaal in Den Haag, tegenover Jacques Mieses, een internationale meester die zijn sporen in het schaakleven ruimschoots had verdiend.

Van Foreest was inmiddels 86 jaar. Mieses was met zijn 84 jaar nog een betrekkelijke jongeling.

Samen brachten de heren 170 levensjaren mee. Een leeftijd waarop de meeste mensen hun schaakpartijen hooguit nog vanuit een gemakkelijke stoel naspelen. Van Foreest en Mieses besloten er zelf nog een te spelen.

Het was geen poging om opnieuw de wereldtop te bestormen. Maar het was wel een fraaie ontmoeting tussen twee vertegenwoordigers van een schaakwereld die inmiddels vrijwel verdwenen was.

En zelfs daarmee was het voor Dirk nog niet afgelopen.

In juni 1953 verscheen in De Telegraaf een artikel over de negentigste verjaardag van zijn broer Arnold. Daarin werd terloops vermeld dat Dirk, inmiddels 91 jaar oud, nog altijd trouw zijn partijtje in Den Haag speelde.

Bijna driekwart eeuw nadat hij bij VAS zijn eerste successen had behaald, zat hij dus nog steeds achter het bord.

Sommige gewoonten laten zich nu eenmaal moeilijk afleren.

Wie schaakt moet mat verwachten

Op 24 februari 1956 overleed Dirk van Foreest in Den Haag, 93 jaar oud.

Zijn overlijdensadvertentie vermeldde hem als rustend geneesheer en weduwnaar van Titia Agatha van Ringh. Hij werd op 28 februari in stilte begraven in Oosthuizen, het Noord-Hollandse dorp waar hij jarenlang als arts had gewerkt.

Een schaakrubriek herdacht hem onder de titel ‘Wie schaakt moet mat verwachten’.

De schrijver herinnerde eraan dat Van Foreest door zijn simultaanvoorstellingen landelijke bekendheid had verworven en daarmee het Nederlandse schaakleven had gestimuleerd.

Volgens de necrologie was hij een van de eerste Nederlandse schakers die op deze manier een landelijke beroemdheid werd.

De krant drukte bovendien een karakteristieke aanvalspartij tegen A.J.A. Prange af, waarin Van Foreest met zwart een fraaie mataanval uitvoerde.

Na een sterke partij speelde Dirk van Foreest hier eenvoudig xe3.

Zijn naam bleef verbonden aan een uitzonderlijke schaakloopbaan, maar ook aan de vraag wat er gebeurd zou zijn wanneer hij zich volledig aan het schaken had gewijd.

Misschien had hij dan internationaal nog veel grotere successen geboekt. Misschien ook niet.

Vaststaat dat Van Foreest in zijn jonge jaren tot de Nederlandse top behoorde, vervolgens lange tijd nauwelijks serieus wedstrijdschaak speelde en op latere leeftijd opnieuw sterke tegenstanders wist te verslaan.

Hij was arts, bestuurder, schaakauteur en een speler die tot ver in zijn negentigste levensjaar plezier aan het schaakspel bleef beleven.

Tresling zag in Van Foreest een schaker die het Nederlandse schaakleven nieuw leven had ingeblazen. Zijn betekenis ging verder dan de overwinningen: hij vertegenwoordigde VAS op het hoogste nationale niveau, hielp een internationaal toernooi tot stand brengen, verzorgde een blijvend toernooiboek en keerde later terug om voor zijn oude vereniging te spelen. Maar voor VAS is misschien iets anders belangrijker.

Dirk van Foreest kwam als jonge student bij de vereniging. Hij werd er een van Nederlands beste schakers, hielp de internationale reputatie van het Amsterdamse schaak vergroten en bleef zijn oude club trouw, ook toen zijn grote jaren voorbij waren.

Sommige schakers verlaten de wedstrijdzaal zodra hun beste jaren achter hen liggen.

Dirk van Foreest kwam gewoon terug als VAS hem nodig had.

 

Overzichtspagina portretten

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *